Czym jest samoocena?
Samoocena to wewnętrzny barometr mówiący, ile jesteś wart w swoich oczach. To zarówno świadome przekonania („mam wiele zalet”, „jestem do niczego”), jak i podświadome odczucia, które często kierują naszym zachowaniem.
Wyróżniamy:
- Samoocenę jawną – świadome myśli o sobie.
- Samoocenę ukrytą – podświadome skojarzenia, które mogą się zmieniać w czasie i wpływać na reakcje bez naszej wiedzy.
Jak samoocena wpływa na życie?
| Obszar | Wysoka samoocena | Niska samoocena |
| Podejmowanie działań | Chęć realizacji trudnych celów, odwaga w działaniu | Ostrożność, unikanie porażek, preferowanie bezpiecznych sytuacji |
| Relacje społeczne | Postrzeganie siebie jako osobę atrakcyjną i kompetentną (nie zawsze potwierdzane przez innych) | Poczucie małego wsparcia, więcej negatywnych doświadczeń w kontaktach |
| Samopoczucie | Optymizm, rzadsza depresja | Pesymizm, obniżony nastrój |
| Postrzeganie siebie | Świadomość mocnych stron | Skupienie na wadach |
| Radzenie sobie z porażką | Ryzykowne działania w obronie samooceny, wytrwałość w trudnych zadaniach | Wycofywanie się, umniejszanie swoim dokonaniom |
| Porównania z innymi | Inspiracja do rozwoju | Skupianie się na brakach, porównania często zniechęcają |
Źródło: B. Wojciszke, Psychologia społeczna, PWN Warszawa, 2019.
Samoocena a samoutrudnianie
Samoutrudnianie to strategia, w której człowiek sam stawia sobie przeszkody przed osiągnięciem celu. Dzięki temu w razie sukcesu może on wydawać się większy („osiągnąłem to mimo trudności”), a w razie porażki można ją wytłumaczyć czynnikami zewnętrznymi („nie udało się, bo miałem za mało czasu”).
- Osoby z wysoką samooceną – stosują samoutrudnianie, aby podnieść wartość sukcesu, który udało się osiągnąć pomimo przeszkód. To sposób na wzmocnienie poczucia kompetencji.
- Osoby z niską samooceną – stosują samoutrudnianie, aby zabezpieczyć się przed skutkami porażki. Tworzenie usprawiedliwień zmniejsza ryzyko pogorszenia obrazu siebie w razie niepowodzenia
Mechanizmy regulacji samooceny
Samoocena nie jest wartością stałą – można ją rozwijać. Procesem, który pomaga ją utrzymać lub podnieść jest autowaloryzacja, czyli utrzymywanie i podwyższanie poczucia własnej wartości, np.:
- skupianie się na swoich zaletach,
- dostrzeganie pozytywnych informacji o sobie,
- przypominanie sukcesów (autoafirmacja),
- świadome budowanie wizerunku (autoprezentacja),
- motywujące porównania społeczne,
- „zapożyczanie chwały” – cieszenie się sukcesami bliskich.
Drugim procesem jest autoweryfikacja – dążenie do utrzymania spójnego obrazu siebie, nawet jeśli nie zawsze jest on pozytywny. Przejawia się m.in. w:
- łatwiejszym przypominaniu porażek niż sukcesów,
- gotowości przyjmowania krytyki,
- dostrzeganiu u siebie mankamentów,
- przypisywaniu sobie przyczyn porażek i sukcesów w sposób spójny z tym, jak siebie postrzegamy.
Relacje bliskości i samoocena
Bliskość w relacji z inną osobą może działać na naszą samoocenę na różne sposoby – w zależności od tego, jak ważna jest dla nas dziedzina, w której ta osoba odnosi sukcesy.
- Gdy partner/ ka osiąga lepsze wyniki niż my:
- Dziedzina ważna dla nas → pojawia się rywalizacja, a bliskość może się zmniejszać (oddalanie się).
- Dziedzina nieważna dla nas → cudze sukcesy cieszą, bliskość wzrasta.
- Gdy bliskość rośnie:
- Jeśli partner/ ka jest lepszy/ a w ważnej dziedzinie → zmniejsza się znaczenie tej dziedziny w naszym obrazie siebie (by chronić samoocenę).
- Jeśli partner/ ka jest gorszy/ a w ważnej dziedzinie → znaczenie tej dziedziny rośnie (podnosi to naszą wartość w oczach własnych).
- Jak oceniamy wyniki (obiektywnie lub subiektywnie):
- Przy bliskiej relacji i ważnej dziedzinie – podwyższamy swoje osiągnięcia i/lub obniżamy osiągnięcia partnera/ ki.
- Przy bliskiej relacji i nieważnej dziedzinie – obniżamy własne wyniki i/lub podnosimy osiągnięcia partnera/ki (cieszymy się jego/ jej sukcesem).
Artykuł opracowano na podstawie: B. Wojciszke, Psychologia społeczna, PWN Warszawa, 2019.